Σε μια εποχή που ο πλανήτης πιέζεται από την κλιματική κρίση, την απώλεια βιοποικιλότητας και την υπερκατανάλωση πόρων, η έννοια του eco-friendly δεν είναι μόδα. Είναι κριτήριο. Και το ελαιόλαδο - όταν παράγεται σωστά - μπορεί να αποτελέσει μια από τις πιο ουσιαστικές, φυσικές και πολιτισμικά συνεπείς απαντήσεις.
Η ελιά ως πολυετές, ανθεκτικό οικοσύστημα
Σε αντίθεση με πολλές ετήσιες καλλιέργειες που απαιτούν συχνή ανανέωση, εντατική κατεργασία εδάφους και υψηλές εισροές, η ελιά είναι πολυετές δέντρο.
Αυτό σημαίνει ότι:
- προστατεύει το έδαφος από διάβρωση (ιδιαίτερα σε επικλινείς περιοχές)
- λειτουργεί ως σταθερό αγρο-οικοσύστημα για δεκαετίες ή και αιώνες
- μπορεί να αξιοποιεί αποτελεσματικά τους φυσικούς πόρους, ειδικά σε ξηροθερμικά κλίματα
Η μακροβιότητα της ελιάς δεν είναι μόνο ρομαντική ιδέα. Είναι και περιβαλλοντικό πλεονέκτημα: λιγότερες παρεμβάσεις, λιγότερη «αναστάτωση» του εδάφους, και μεγαλύτερη σταθερότητα στο αγροτικό τοπίο.
Η ελιά είναι από τη φύση της προσαρμοσμένη στη μεσογειακή ξηρασία. Σε πολλές περιοχές καλλιεργείται ξηρικά ή με περιορισμένη άρδευση. Αυτό δεν σημαίνει ότι το νερό δεν παίζει ρόλο στην ποιότητα και την απόδοση, αλλά σημαίνει ότι, συγκριτικά με άλλες καλλιέργειες, μπορεί να είναι πιο «φιλική» ως προς το υδατικό αποτύπωμα.
Το κλειδί εδώ είναι η ορθή πρακτική: στοχευμένη άρδευση όπου χρειάζεται, προστασία της οργανικής ουσίας του εδάφους και τεχνικές που μειώνουν την εξάτμιση.
Ένας παραδοσιακός ελαιώνας, ειδικά όταν δεν είναι «αποστειρωμένος» από υπερβολική χρήση ζιζανιοκτόνων, μπορεί να φιλοξενεί:
- άγρια χλωρίδα (αρωματικά φυτά, αγριολούλουδα)
- επικονιαστές και ωφέλιμα έντομα
- πουλιά και μικρά ζώα
Η βιοποικιλότητα δεν είναι απλώς «ωραία εικόνα». Είναι λειτουργικό στοιχείο ανθεκτικότητας: βοηθά στη φυσική ισορροπία, μειώνει την ανάγκη για χημικές παρεμβάσεις και στηρίζει την υγεία του αγρο-οικοσυστήματος. Η παραγωγή ελαιολάδου δημιουργεί υποπροϊόντα (πυρηνόξυλο, φύλλα, υγρά απόβλητα ελαιοτριβείου). Όταν υπάρχει σωστή διαχείριση, αυτά μπορούν να ενταχθούν σε πιο κυκλικά μοντέλα:
- αξιοποίηση πυρηνόξυλου ως βιομάζα/ενέργεια
- κομποστοποίηση οργανικών υπολειμμάτων
- επιστροφή οργανικής ουσίας στο έδαφος
Η κυκλικότητα δεν είναι αυτόματη. Θέλει υποδομές, γνώση και υπευθυνότητα. Όμως το ελαιόλαδο έχει μια σημαντική δυνατότητα: να παράγεται με λιγότερα «χαμένα» υλικά σε σχέση με άλλες αλυσίδες τροφίμων.
Κλιματική διάσταση: δέσμευση ατμοσφαιρικού CO₂ από τα ελαιόδεντρα
Εδώ μπαίνει ένα σημείο που συχνά παρεξηγείται ή παρουσιάζεται υπερβολικά. Η ελιά, ως δέντρο, δεσμεύει ατμοσφαιρικό CO₂ μέσω φωτοσύνθεσης και το αποθηκεύει στη βιομάζα (κορμός, κλαδιά, ρίζες).
Τα νούμερα διαφέρουν πολύ ανάλογα με την ηλικία/μέγεθος των δέντρων, τη διαχείριση, το κλάδεμα, την άρδευση και την πυκνότητα φύτευσης. Αν μιλάμε μόνο για ατμοσφαιρικό CO₂ που αποθηκεύεται στη βιομάζα (χωρίς να συμπεριλάβουμε το έδαφος και χωρίς να αφαιρέσουμε τις εκπομπές της καλλιέργειας), μια ρεαλιστική ζώνη που αναφέρεται στη βιβλιογραφία είναι περίπου: ~6 -11 kg CO₂ ανά δέντρο ανά έτος.
Και ανάλογα με το σύστημα φύτευσης αλλάζει και το «ανά στρέμμα» αποτέλεσμα:
- Παραδοσιακός ελαιώνας (~10-25 δέντρα/στρέμμα): ~60-275 kg CO₂/στρέμμα/έτος
- Εντατικός (~25-40 δέντρα/στρέμμα): ~100-360 kg CO₂/στρέμμα/έτος
- Υπερεντατικός / SHD (~120-200 δέντρα/στρέμμα): ~120-800 kg CO₂/στρέμμα/έτος
Σε υπερεντατικά συστήματα το CO₂ ανά δέντρο είναι μικρότερο (τα φυτά είναι πιο μικρά και κλαδεύονται έντονα), αλλά το CO₂ ανά στρέμμα μπορεί να είναι υψηλότερο λόγω της μεγάλης πυκνότητας.
Το περιβαλλοντικό αποτύπωμα επηρεάζεται από:
- χρήση λιπασμάτων/φυτοπροστασίας
- κατανάλωση ενέργειας στο ελαιοτριβείο
- επιλογές συσκευασίας (βάρος υλικών, ανακυκλωσιμότητα)
- μεταφορές και εφοδιαστική αλυσίδα
Άρα, το πιο «πράσινο» ελαιόλαδο είναι εκείνο που συνδυάζει ποιότητα με υπεύθυνη παραγωγή και διαφάνεια.
Το ελαιόλαδο έχει ισχυρά επιχειρήματα ως eco-friendly επιλογή: είναι προϊόν ενός πολυετούς δέντρου, μπορεί να στηρίζει τη βιοποικιλότητα, να λειτουργεί σε πιο κυκλικά μοντέλα και να συμβάλλει με μετρήσιμο τρόπο στη δέσμευση ατμοσφαιρικού CO₂ μέσω της βιομάζας των ελαιόδεντρων.
Το πιο σημαντικό όμως είναι αυτό: η βιωσιμότητα δεν είναι ένα σήμα σε μια ετικέτα. Είναι μια αλυσίδα αποφάσεων, από το χωράφι μέχρι το μπουκάλι. Και όταν αυτές οι αποφάσεις γίνονται με γνώση, μέτρο και διαφάνεια, τότε το ελαιόλαδο δεν είναι απλώς eco-friendly. Είναι μια επιλογή που σέβεται το έδαφος, τον άνθρωπο και το μέλλον του πλανήτη.
Δες τρία ακόμη θέματα για το ελαιόλαδο που μπορεί να σε ενδιαφέρουν
