Πρόσφατα είχα τη χαρά να βρεθώ στο 3ο ELIA Lesvos Confest στη Μυτιλήνη, ένα συνέδριο αφιερωμένο στην ελιά, το ελαιόλαδο, την αναγεννητική γεωργία και τον ρόλο που μπορεί να διαδραματίσει το εξαιρετικό παρθένο ελαιόλαδο στην υγεία και την ευεξία. Ανάμεσα στις ομιλίες που παρακολούθησα, ξεχώρισα εκείνη του Τάσσου Κυριακίδη, επίκουρου καθηγητή στη Σχολή Δημόσιας Υγείας του Yale, στο πάνελ για τη μεσογειακή διατροφή.
Μετά το τέλος της συζήτησης, ένιωσα ότι έπρεπε να τον γνωρίσω από κοντά. Ήθελα να καταλάβω πώς ένας άνθρωπος που μεγάλωσε σε μια οικογένεια της Κύπρου βρέθηκε να διδάσκει σε ένα από τα κορυφαία πανεπιστήμια του κόσμου, αφιερώνοντας σημαντικό μέρος της έρευνάς του στο ελαιόλαδο και στις επιδράσεις του στην ανθρώπινη υγεία. Από κλινικές μελέτες για τη νόσο Αλτσχάιμερ μέχρι ερευνητικά προγράμματα που εξετάζουν τη σχέση της διατροφής με την πρόληψη και τη θεραπεία ασθενειών, η διαδρομή του μόνο συνηθισμένη δεν μπορεί να χαρακτηριστεί.
Η συζήτησή μας ξεκίνησε από εκεί ακριβώς: από την περιέργεια να ανακαλύψω αν οι εικόνες, οι μυρωδιές και οι συνήθειες των παιδικών μας χρόνων μπορούν τελικά να καθορίσουν, περισσότερο απ' όσο φανταζόμαστε, την πορεία της ζωής μας.
Από την Κύπρο στο Yale: Πώς ξεκίνησε η διαδρομή του
«Έφυγα από την Κύπρο στα 20 μου για να σπουδάσω στις Ηνωμένες Πολιτείες. Εκείνη την εποχή δεν υπήρχε πανεπιστήμιο στην Κύπρο, οπότε οι επιλογές μου ήταν η Αγγλία, η Ελλάδα ή η Αμερική. Επειδή φοιτούσα σε αγγλόφωνο σχολείο, οι δύο πρώτες επιλογές ήταν πιο κοντά σε αυτό που γνώριζα, όμως τελικά κατάφερα να εξασφαλίσω υποτροφία και βρέθηκα στο Yale.
Σπούδασα στη Σχολή Δημόσιας Υγείας, στον τομέα των μεταδοτικών νοσημάτων. Στην αρχή πίστευα ότι η πορεία μου θα παρέμενε αποκλειστικά μέσα στο εργαστήριο. Στη συνέχεια, όμως, κατάλαβα ότι με γοήτευε περισσότερο η κλινική εικόνα του ασθενούς και η ανάλυση των δεδομένων που κρύβονται πίσω από αυτή. Έτσι άρχισα να ασχολούμαι με τον σχεδιασμό και την ανάλυση κλινικών μελετών. Ο ρόλος μου ήταν να δημιουργώ πρωτόκολλα και να αποδεικνύω, με όσο το δυνατόν μικρότερο περιθώριο αμφιβολίας, αν μια θεραπεία, ένα φάρμακο ή μια παρέμβαση λειτουργεί ή όχι. Μέσα από αυτή τη διαδρομή συμμετείχα σε μελέτες για τον HIV, το μετατραυματικό στρες, αλλά και προγράμματα επανένταξης βετεράνων στην κοινωνία.
Η σχέση μου με τη μεσογειακή διατροφή ξεκίνησε αρκετά αργότερα. Το 2006, σε συνεργασία με το Τμήμα Ελληνικών Σπουδών του Yale, δημιουργήσαμε μια σειρά εκδηλώσεων με τίτλο "Κοπιάστε". Κάθε δύο μήνες διοργανώναμε ένα θεματικό πάνελ γύρω από τη μεσογειακή διατροφή, προσεγγίζοντας την από διαφορετικές οπτικές. Σε ένα πάνελ συμμετείχαν αποκλειστικά γιατροί. Θυμάμαι χαρακτηριστικά τον καθηγητή Γιώργο Λιωνή από την Κρήτη, ο οποίος ακόμη και σήμερα επισκέπτεται τους ασθενείς του από χωριό σε χωριό, τους βλέπει στο περιβάλλον τους και ασχολείται με το πώς ζουν και τι τρώνε. Σε άλλες συναντήσεις φιλοξενούσαμε σεφ, ερευνητές ή παραγωγούς. Σταδιακά αρχίσαμε να εστιάζουμε και σε συγκεκριμένα προϊόντα, όπως το μέλι, το γιαούρτι και φυσικά το ελαιόλαδο. Η ανταπόκριση του κοινού ήταν εντυπωσιακή και μέσα από αυτές τις συναντήσεις δημιουργήθηκαν σημαντικές συνεργασίες με ανθρώπους από την Ελλάδα, την Κύπρο, την Ιταλία και την Ισπανία.
Το επόμενο καθοριστικό βήμα ήρθε το 2017, όταν αποφάσισα να αποκτήσω πιστοποίηση γευσιγνώστη ελαιολάδου. Τότε συνειδητοποίησα ότι το ενδιαφέρον μου για το ελαιόλαδο δεν ήταν απλώς προσωπικό, μπορούσε να αποκτήσει και ακαδημαϊκή διάσταση. Έτσι, το 2018 προτείναμε να διοργανωθεί στο Yale ένα πιλοτικό συνέδριο αφιερωμένο στη μεσογειακή διατροφή και το ελαιόλαδο. Συγκεντρώσαμε επιστήμονες, ερευνητές, γιατρούς και επαγγελματίες του χώρου από διαφορετικές χώρες και πεδία δραστηριότητας. Η ανταπόκριση ξεπέρασε κάθε προσδοκία.
Από εκείνο το συνέδριο γεννήθηκε μια διεθνής πρωτοβουλία που συνεχίζεται μέχρι σήμερα. Το 2019 βρεθήκαμε στους Δελφούς, το 2020 στη Ρώμη και τα επόμενα χρόνια σε διάφορες χώρες. Νομίζω ότι όταν ένα πανεπιστήμιο όπως το Yale ασχολείται σοβαρά με το ελαιόλαδο και τη μεσογειακή διατροφή, ο κόσμος αντιλαμβάνεται ότι υπάρχει κάτι πολύ σημαντικό πίσω από αυτό το προϊόν και την επιστήμη που το συνοδεύει».
Το ελαιόλαδο και η νόσος Αλτσχάιμερ
«Μέσω αυτών των συνεδριών επικεντρωθήκαμε περισσότερο και στο ελαιόλαδο και ξεκινήσαμε διάφορες κλινικές μελέτες γύρω από αυτό. Μία από τις σημαντικότερες πραγματοποιήθηκε σε ασθενείς με νόσο, στους οποίους χορηγήθηκε εξαιρετικό παρθένο ελαιόλαδο υψηλής περιεκτικότητας σε φαινόλες για δώδεκα εβδομάδες. Είδαμε βελτίωση σε βιοδείκτες και σε παραμέτρους που παρακολουθούσαμε. Τα αποτελέσματα δημοσιεύθηκαν και αποτέλεσαν τη βάση για το επόμενο βήμα.
Η συνέχεια αφορούσε πλέον την πρόληψη. Επομένως, η νέα μελέτη εξετάζει άτομα που δεν έχουν εκδηλώσει τη νόσο αλλά παρουσιάζουν αυξημένο κίνδυνο λόγω οικογενειακού ιστορικού ή συγκεκριμένων βιολογικών δεικτών. Αν μπορούμε να επηρεάσουμε αυτούς τους δείκτες πριν εμφανιστεί η νόσος, τότε μιλάμε για πραγματική πρόληψη. Περιμένουμε με μεγάλο ενδιαφέρον τα τελικά αποτελέσματα, τα οποία θα είναι διαθέσιμα, πιστεύω στα μέσα καλοκαιριού.
Παράλληλα, βρίσκονται σε εξέλιξη νέες έρευνες για το μικροβίωμα, τη φλεγμονή σε αθλητές υψηλών επιδόσεων και άλλα βιοενεργά συστατικά του ελαιολάδου που μέχρι σήμερα έχουν μελετηθεί ελάχιστα».
Τελικά, μπορεί η διατροφή να λειτουργήσει σαν φάρμακο;
Παρότι σήμερα προσεγγίζει το ελαιόλαδο και τη διατροφή μέσα από το πρίσμα της επιστήμης και των κλινικών μελετών, η σχέση του με αυτό ξεκίνησε πολύ νωρίτερα, στα παιδικά του χρόνια. «Όταν ήμουν στο δημοτικό, η αγαπημένη μου εκδρομή ήταν στο ελαιοτριβείο. Θυμάμαι ακόμη τη μυρωδιά του φρέσκου ελαιολάδου και τους φίλους μου να με θεωρούν λίγο παράξενο που μου άρεσε τόσο πολύ να πηγαίνω εκεί. Ακόμα στο σπίτι όλα μαγειρεύονταν με ελαιόλαδο. Δεν υπήρχε η κουλτούρα του fast food που βλέπουμε σήμερα. Στην Κύπρο της δικής μου παιδικής ηλικίας, fast food θεωρούσαμε το σουβλάκι με λεμόνι».
Χρειάστηκαν χρόνια για να καταλάβει ότι εκείνες οι εικόνες, οι μυρωδιές και οι γεύσεις είχαν διαμορφώσει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόταν τη διατροφή. «Μεγαλώνοντας συνειδητοποίησα ότι όλα συνδέονται μεταξύ τους. Σήμερα, ως καθηγητής στο Yale και επικεφαλής ερευνητικών ομάδων που ασχολούνται με κλινικές μελέτες, η σχέση μου με το ελαιόλαδο έχει αποκτήσει επιστημονική διάσταση. Η προσωπική σύνδεση, όμως, προηγήθηκε της επιστήμης».
Ίσως γι' αυτό και ένα από τα ερωτήματα που τον απασχολούν περισσότερο σήμερα είναι κατά πόσο η διατροφή μπορεί να αποτελέσει κάτι περισσότερο από έναν υγιεινό τρόπο ζωής. Μπορεί, άραγε, να λειτουργήσει ως θεραπευτική παρέμβαση;
Αυτή ακριβώς η φιλοσοφία βρίσκεται πίσω από ένα από τα μεγαλύτερα ερευνητικά προγράμματα στα οποία συμμετέχει. Η μελέτη αφορά περίπου 1.400 ασθενείς που έχουν υποστεί καρδιαγγειακό επεισόδιο. Μετά την έξοδό τους από το νοσοκομείο, οι συμμετέχοντες λαμβάνουν για 42 ημέρες πλήρως οργανωμένα γεύματα, βασισμένα σε συγκεκριμένες διατροφικές αρχές. Ο λόγος είναι απλός, όπως εξηγεί ο ίδιος: «Οι πρώτες 42 ημέρες μετά την έξοδο από το νοσοκομείο είναι η πιο επικίνδυνη περίοδος για ένα δεύτερο επεισόδιο. Θέλουμε να δούμε αν η διατροφή μπορεί να λειτουργήσει ως θεραπευτική παρέμβαση». Όπως επισημαίνει, πρόκειται για μία από τις μεγαλύτερες μελέτες που έχουν σχεδιαστεί διεθνώς στον χώρο της διατροφής και της καρδιαγγειακής πρόληψης.
Πώς εκπαιδεύεις μια γενιά που μεγάλωσε με το TikTok;
«Πιστεύω ότι το ελαιόλαδο και γενικότερα η φιλοσοφία της μεσογειακής διατροφής πρέπει να διδαχθούν από την πορεία άλλων προϊόντων που κατάφεραν να επικοινωνήσουν αποτελεσματικά την αξία τους στο κοινό. Δεν αρκεί να γνωρίζουμε τα οφέλη τους, πρέπει να βρούμε και τον τρόπο να τα αφηγηθούμε», τονίζει. Έτσι αυτή η πεποίθηση τον οδήγησε να αφιερώσει σημαντικό μέρος του χρόνου του όχι μόνο στην έρευνα, αλλά και στην εκπαίδευση. Στο Yale δημιούργησε μια πρωτοβουλία γευσιγνωσίας ελαιολάδου που ξεκίνησε δειλά και σήμερα προσελκύει εκατοντάδες φοιτητές, με τις θέσεις να εξαντλούνται μέσα σε λίγες ώρες. «Στην αρχή ερχόντουσαν λίγοι. Σύντομα όμως δημιουργήθηκαν λίστες αναμονής. Οι φοιτητές ήθελαν να μάθουν», εξηγεί.
Όπως παραδέχεται, το μυστικό ήταν να μην προσεγγίσει τους νέους με ακόμη μία διάλεξη για την υγεία. «Κατάλαβα ότι υπήρχαν φοιτητές που δεν είχαν δει ποτέ στη ζωή τους ελιά, ούτε είχαν μυρίσει φρέσκο ελαιόλαδο. Δεν μπορούσα να τους μιλήσω αμέσως για πολυφαινόλες και βιοδείκτες. Ήταν παιδιά που περνούσαν όλη τη μέρα σε αμφιθέατρα και μαθήματα. Έπρεπε πρώτα να τους κερδίσω μέσα από την εμπειρία».
Έτσι, οι συναντήσεις ξεκινούν πάντα από τη γεύση. Οι συμμετέχοντες δοκιμάζουν διαφορετικά ελαιόλαδα, συγκρίνουν αρώματα και υφές, ενώ σε κάθε μάθημα υπάρχει ακόμη και ένα εσκεμμένα αλλοιωμένο δείγμα, ώστε να αντιλαμβάνονται στην πράξη τις διαφορές μεταξύ ενός ποιοτικού και ενός ελαττωματικού προϊόντος. «Κάποια στιγμή κάποιος θα ρωτήσει γιατί ένα ελαιόλαδο "καίει" στον λαιμό. Τότε είναι η κατάλληλη στιγμή να εξηγήσουμε τι είναι η ελαιοκανθάλη και τι γνωρίζουμε σήμερα από τις επιστημονικές μελέτες».
Η ανταπόκριση ξεπέρασε κάθε προσδοκία. Σύμφωνα με τον ίδιο, η κατανάλωση ελαιολάδου στο Yale έχει αυξηθεί σημαντικά τα τελευταία χρόνια, ενώ ολοένα και περισσότεροι φοιτητές αναζητούν ποιοτικά προϊόντα και εκτός πανεπιστημίου. «Δεν περιμένω να αλλάξουν όλοι τις συνήθειές τους. Αν όμως ένα ποσοστό των νέων ενδιαφερθεί πραγματικά, θα επηρεάσει και τους γύρω του. Αυτός είναι ο τρόπος με τον οποίο δημιουργείται μια νέα κουλτούρα». Η επιτυχία του εγχειρήματος έχει ήδη τραβήξει το ενδιαφέρον και άλλων αμερικανικών πανεπιστημίων, τα οποία εξετάζουν το ενδεχόμενο να υιοθετήσουν αντίστοιχες δράσεις.
Για τον ίδιο, ωστόσο, ο στόχος παραμένει απλός: «Θέλω η νέα γενιά να μπορεί να αναγνωρίζει και να εκτιμά το ποιοτικό ελαιόλαδο. Γι’ αυτό στα μαθήματα χρησιμοποιώ εξαιρετικά παρθένα ελαιόλαδα από όλο τον κόσμο, αρκεί να μπορώ να τα βρω στην αμερικανική αγορά. Δεν έχει σημασία αν είναι ελληνικά, ιταλικά ή ισπανικά. Σημασία έχει οι φοιτητές να δοκιμάζουν καλό ελαιόλαδο και, αν τους αρέσει, να μπορούν μετά να το αναζητήσουν και οι ίδιοι. Πολλοί μάλιστα σοκάρονται όταν τους λέω ότι στη δική μου διατροφή χρησιμοποιώ αποκλειστικά εξαιρετικό παρθένο ελαιόλαδο».
Οι αναμνήσεις που κρύβονται μέσα σε μια σταγόνα ελαιόλαδο
Παρά τις δεκάδες μελέτες και τις εκατοντάδες γευσιγνωσίες, υπάρχουν ορισμένες εμπειρίες που δεν ξεχνιούνται. Η πιο έντονη, όπως μου είπε, συνέβη στην Πούλια της Ιταλίας. «Όταν πραγματοποιήθηκε το συνέδριο στους Δελφούς, πήγαμε στο πανεπιστήμιο στο Μπάρι για να γνωρίσουμε κάποιους παραγωγούς και βρεθήκαμε και στην Πούλια της Ιταλίας. Η εταιρεία ονομαζόταν οι "Τρείς Κολώνες", ο πατέρας και τα δύο παιδιά. Ήταν περίοδος συγκομιδής και ο ελαιοπαραγωγός πρότεινε να δοκιμάσουμε τα φετινά ελαιόλαδα γιατί ήταν και η συγκομιδή καλή. Μας φέρνει ποτηράκια με το ελαιόλαδο, το μυρίζω και παγώνω. Ένιωσα να μεταφέρομαι πίσω 40 χρόνια. Αυτό το λάδι μου θύμισε όταν η γιαγιά μου, όταν ήμουν 5-6 χρόνων έβαζε κουκιά πάνω σε βαμβάκι και όταν φύτρωναν κλωναράκια τα έκοβε και τα έβαζε στη σαλάτα. Τότε ο παραγωγός μου είπε ότι αυτή η ποικιλία λέγεται Favolosa και τη χρησιμοποιούν για να περιχύσουν μια φάβα ή μια σαλάτα με κουκιά. Αυτό είναι κάτι που θα θυμάμαι για πάντα».
Κάπως έτσι θέλησε να κλείσει και τη συζήτησή μας, με μια σκέψη που επαναλαμβάνει συχνά και στους φοιτητές του στο Yale: «Προσπαθώ πάντα να τους λέω ότι όταν συνδέσεις ένα ελαιόλαδο με μια ανάμνηση, δεν το ξεχνάς ποτέ. Η γεύση είναι επιστήμη, αλλά είναι και μνήμη. Και οι μνήμες μένουν για πάντα».
Διάβασε ακόμη:
