Ο Trevor Warmedahl εργαζόταν ως τυροκόμος στο Σιάτλ, όταν συνειδητοποίησε κάτι που έμελλε να αλλάξει την πορεία της ζωής του: χρησιμοποιούσε γάλα από ζώα που δεν είχε δει ποτέ. Η απόσταση ανάμεσα στον ίδιο, την πρώτη ύλη και τον τόπο παραγωγής της άρχισε να τον προβληματίζει.
Έτσι, αποφάσισε να αφήσει τη δουλειά του και να ξεκινήσει ένα ταξίδι αναζήτησης. Στόχος του ήταν να ανακαλύψει τις κοινότητες που εξακολουθούν να φτιάχνουν τυρί με τον παραδοσιακό τρόπο, διατηρώντας ζωντανές τεχνικές και γνώσεις που περνούν από γενιά σε γενιά και να τις αναδείξει μέσα από τον λογαριασμό του στα social media.
Από το Σιάτλ στις στέπες της Μογγολίας
Η περιπέτειά του ξεκίνησε το 2019, όταν έφτασε στο Ουλάν Μπατόρ της Μογγολίας. Εκεί έζησε μόνος σε μια γιούρτα (φορητή στρογγυλή σκηνή), έχοντας για συντροφιά έναν σκύλο, και άρχισε να ανακαλύπτει τη βαθιά σχέση των κατοίκων με τα γαλακτοκομικά προϊόντα. Στη μογγολική κουλτούρα, το γάλα έχει σχεδόν ιερή σημασία. Πριν ξεκινήσουν την τυροκόμηση, οι γυναίκες πετούν λίγο γάλα στον αέρα, σε μια συμβολική πράξη σεβασμού που ονομάζεται «σπονδή γάλακτος». Σε σπίτια της περιοχής, ο ορός γάλακτος σιγοβράζει πάνω στις κεντρικές εστίες, ενώ τα τραπέζια γεμίζουν με φρέσκο τυρί byaslag. Ακόμη και στις επισκέψεις σε ιερούς τόπους, παρατήρησε ότι οι άνθρωποι προσέφεραν γαλακτοκομικά προϊόντα ως σύμβολο αγνότητας.
Όσο προχωρούσε το καλοκαίρι, οι κάτοικοι των πόλεων εγκατέλειπαν προσωρινά τα αστικά κέντρα και μετακινούνταν στις απέραντες μογγολικές στέπες για να ασχοληθούν με την κτηνοτροφία. Ο Warmedahl ήθελε να ζήσει από κοντά αυτή την εμπειρία. Επιβιβάστηκε σε ένα παλιό σοβιετικό νυχτερινό τρένο που κινούνταν με κάρβουνο και διέσχισε την έρημο Γκόμπι. Στην επιστροφή του προς το Ουλάν Μπατόρ γνώρισε μια γυναίκα, η οποία τον προσκάλεσε να μείνει με την οικογένειά της, μια οικογένεια κτηνοτρόφων στους βοσκότοπους της περιοχής Ζαβκχάν.
Το καλοκαίρι που ακολούθησε ήταν μια εμπειρία που θα θυμάται για πάντα. Ξυπνούσε πριν την αυγή για να αρμέξει γιακ (ασύτριχα βοοειδή), κυνηγούσε τα κοπάδια στις κοιλάδες καβάλα σε άλογα, άκουγε τα παραδοσιακά τραγούδια των βοσκών την ώρα του ηλιοβασιλέματος και έβραζε γάλα για να φτιάξει aaruul, ένα γλυκόξινο, αφυδατωμένο προϊόν από συμπυκνωμένο γάλα. Η καθημερινότητα στην ύπαιθρο, η επαφή με τα ζώα και η βαθιά σύνδεση της τροφής με το τοπίο τον έκαναν να συνειδητοποιήσει πόσες ακόμη παραδόσεις άξιζε να ανακαλύψει.
Στα ίχνη των ξεχασμένων τυριών της Γεωργίας
Τα επόμενα χρόνια, ταξίδεψε σε περισσότερες από 20 χώρες, κάνοντας ωτοστόπ, πεζοπορία ή οδηγώντας, με σταθερό προορισμό απομακρυσμένες κοινότητες και μικρούς παραγωγούς. Κατέγραψε παραδοσιακές μεθόδους τυροκόμησης, γνώρισε τον ποιμενικό τρόπο ζωής και διοργάνωσε εργαστήρια φυσικής επεξεργασίας γαλακτοκομικών προϊόντων. Ανάμεσα στις χώρες που επισκέφθηκε ήταν η Βουλγαρία, το Πακιστάν, η Ιταλία, η Αυστρία και η Καμπότζη. Ωστόσο, μια από τις πιο ξεχωριστές εμπειρίες του τον περίμενε στα βουνά της Γεωργίας.
Εκεί ανακάλυψε τυριά που αποκαλεί «απολιθωμένα», καθώς πρόκειται για παραδοσιακές συνταγές που παραλίγο να εξαφανιστούν και σήμερα επιστρέφουν στο προσκήνιο, στο πλαίσιο μιας ευρύτερης πολιτιστικής αναγέννησης.
Η σημαντικότερη εμπειρία του εκτυλίχθηκε στην Τουσέτι, μια απομονωμένη ορεινή περιοχή κοντά στα σύνορα με τη Ρωσία, με αφετηρία το χωριό Όμαλο. Έφτασε εκεί έχοντας μόνο αόριστες οδηγίες για τον θερινό καταυλισμό των βοσκών, ο οποίος βρισκόταν βαθιά μέσα στην κοιλάδα. «Τα τυριά που ανακαλύπτω βρίσκονται πάντα σε απομακρυσμένα μέρη και παρασκευάζονται από ανθρώπους που επιμένουν πεισματικά να ακολουθούν τις παλιές μεθόδους», γράφει χαρακτηριστικά σε μια ανάρτησή του. Το τοπίο ήταν εντυπωσιακό: μια κοιλάδα που κατέληγε σε απότομο γκρεμό, με μεσαιωνικούς πέτρινους πύργους να καταρρέουν αργά μέσα στον χρόνο. Οι βοσκοί χρησιμοποιούσαν τα ερείπια για να κατασκευάζουν τους καταυλισμούς τους.
Εκεί είδε από κοντά την παραδοσιακή διαδικασία αρμέγματος των προβάτων, με το χέρι και με ξύλινα δοχεία και γνώρισε το Tushuri guda, ένα τυρί που θυμίζει φέτα και ωριμάζει μέσα σε προβιές γυρισμένες από την ανάποδη. Στο τέλος της περιόδου, ακολούθησε τους βοσκούς σε μια διαδρομή περίπου 130 χιλιομέτρων προς τα χαμηλότερα σημεία της κοιλάδας, μαζί με ένα κοπάδι 300 προβάτων. Τα ζώα ακολουθούν την ίδια διαδρομή εδώ και γενιές και γνωρίζουν ενστικτωδώς πού πρέπει να κατευθυνθούν. Οι βοσκοί συντονίζουν την πορεία τους, ενώ τα σκυλιά γαβγίζουν και τα πρόβατα απομακρύνονται προς τις απόκρημνες χαράδρες. Ο ίδιος βρέθηκε να τρέχει πίσω από τα ζώα, μέσα σε μια εμπειρία που περιγράφει ως άγρια και ανεξέλεγκτη.
Όταν το φαγητό γίνεται κοινή γλώσσα
Τα βράδια, η παρέα συγκεντρωνόταν γύρω από τη φωτιά και έπινε. Παρά τις δυσκολίες στην επικοινωνία, καθώς δεν μιλούσαν την ίδια γλώσσα, το φαγητό γινόταν ο κοινός τους κώδικας. «Μερικές φορές δεν χρειάζονται οι λέξεις. Στην τυροκόμηση, αν δύο άνθρωποι θέλουν πραγματικά να επικοινωνήσουν, θα βρουν τον τρόπο», αναφέρει σε άλλο του post.
Αυτή ακριβώς η σύνδεση ανάμεσα στην τροφή, τον τόπο και τους ανθρώπους είναι που τον ενδιαφέρει περισσότερο. Για τον Warmedahl, το τυρί είναι κάτι πολύ μεγαλύτερο από ένα προϊόν. «Είναι μια αισθητηριακή εμπειρία και ενσωματώνει ευρύτερες ιδέες για τον τρόπο με τον οποίο ζούμε», εξηγεί. Στην καλύτερη εκδοχή του, αντανακλά την πολύπλοκη σχέση ανάμεσα στους ανθρώπους, το τοπίο και τα ζώα, σε μια εποχή που έχουμε απομακρυνθεί σημαντικά από την πραγματική προέλευση της τροφής μας.
Τα τυριά που αναζητά αντιπροσωπεύουν μια διαφορετική νοοτροπία παραγωγής, βασισμένη στη φροντίδα και την ευθύνη απέναντι στη γη και στα ζώα. Είναι προϊόντα που αφήνουν μεγαλύτερο περιθώριο στη φύση να εκφραστεί, καθώς οι συνθήκες παραγωγής τους συνδέονται άμεσα με το τοπικό περιβάλλον και τις παραδοσιακές πρακτικές. Όπως το θέτει ο ίδιος, «το τυρί είναι η βρώσιμη αποτύπωση ενός τόπου, της πολιτιστικής του ιστορίας μεταμορφωμένης σε νόστιμο φαγητό».
Η παραδοσιακή τυροκόμηση ως βιώσιμη πρακτική
Η σημασία αυτών των πρακτικών γίνεται ακόμη μεγαλύτερη σήμερα, καθώς η κλιματική αβεβαιότητα και η ερημοποίηση αποτελούν σοβαρές προκλήσεις. Τα ζώα μετατρέπουν το χορτάρι και ολόκληρα τοπία σε γάλα, το οποίο με τη σειρά του γίνεται τυρί. Η κτηνοτροφία μπορεί να προσαρμόζεται σε διαφορετικά περιβάλλοντα και συνθήκες, ενώ η παραδοσιακή τυροκόμηση συνδέει την παραγωγή με τον τόπο και τους φυσικούς του πόρους.
Ιδιαίτερη θέση στην έρευνά του έχουν τα φυσικά τυριά μικρής αγροτικής παραγωγής, τα οποία παρασκευάζονται αποκλειστικά από το γάλα των ζώων που εκτρέφει ο ίδιος ο παραγωγός. Πρόκειται για προϊόντα που αντανακλούν μια βαθιά σχέση ανάμεσα στον άνθρωπο και το κοπάδι του, ενώ διατηρούν ζωντανή την ποικιλομορφία των παραδοσιακών φυλών. Μια ποικιλομορφία που, όπως επισημαίνει, εξαφανίζεται με ανησυχητικούς ρυθμούς εξαιτίας της βιομηχανοποίησης. Για τον ίδιο, η παραδοσιακή τυροκόμηση που συνδέεται με την ποιμενική ζωή αποτελεί μια εξαιρετικά βιώσιμη πρακτική.
«Μην το δοκιμάζετε μία φορά. Δοκιμάστε το δέκα»
Αυτό δεν σημαίνει, βέβαια, ότι όλα τα τυριά που ανακαλύπτει είναι εύκολα αποδεκτά από τον σύγχρονο ουρανίσκο. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το νορβηγικό gammelost, ένα γκριζοκάστανο τυρί με μούχλες που θυμίζουν τη σήψη των φρούτων. Η γεύση του παραπέμπει σε ένα παλιό, υγρό κελάρι, με έντονη πικάντικη αίσθηση που μουδιάζει το στόμα. Δεν ήταν ένα τυρί που του άρεσε ιδιαίτερα. Ωστόσο, αυτή ακριβώς η εμπειρία τον έκανε να σκεφτεί περισσότερο τη σχέση ανάμεσα στη γεύση και την κουλτούρα.
«Η έννοια του νόστιμου είναι πολιτισμική. Μαθαίνεται», γράφει αλλού δίνοντας μια συμβουλή που συνοψίζει τη φιλοσοφία του: «Μην το δοκιμάζετε μία φορά. Δοκιμάστε το δέκα». Τα τρόφιμα που μας ξενίζουν μπορούν να ανοίξουν νέους δρόμους γνωριμίας με άλλους πολιτισμούς, αρκεί να τα προσεγγίζουμε με πραγματικό ενδιαφέρον και όχι απλώς ως κάτι παράξενο ή εξωτικό.
Άλλωστε, όπως εξηγεί, ένας από τους πιο άμεσους τρόπους να δείξει κανείς ενδιαφέρον για έναν πολιτισμό είναι να πει στους ανθρώπους του: «Δώστε μου να φάω ό,τι τρώτε και εσείς». Όταν αντιληφθούν ότι η περιέργεια είναι ειλικρινής, η σχέση βαθαίνει και η ιστορία ενός τόπου αρχίζει να ξεδιπλώνεται μέσα από το φαγητό. Τα ιδιαίτερα, έντονα τυριά γίνονται έτσι πολιτισμικά σύμβολα, ακριβώς επειδή είναι σπάνια και ξεχωριστά.
Ταξιδεύοντας χωρίς πρόγραμμα, με οδηγό το φαγητό
Το ταξίδι του δε βασίστηκε ποτέ σε ένα αυστηρό πρόγραμμα. Το 2019 μετακινούνταν αυθόρμητα από τη μία εθελοντική εργασία στην άλλη, επιλέγοντας απομακρυσμένα μέρη όπου οι άνθρωποι προσπαθούσαν να προστατεύσουν και να αναβιώσουν παραδοσιακά τυριά. Ακόμη και σήμερα θεωρεί ότι η εθελοντική εργασία σε αγροκτήματα μέσω του Workaway ή η διαμονή σε ξενώνες όπου παρασκευάζονται τυριά αποτελούν εξαιρετικούς τρόπους για να γνωρίσει κανείς την πραγματική ζωή ενός τόπου, πέρα από τη συνηθισμένη τουριστική εμπειρία.
Το τυρί, άλλωστε, του έχει ανοίξει την πόρτα σε μια ολόκληρη διεθνή κοινότητα. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το φεστιβάλ Cheese του Slow Food στην Μπρα της Ιταλίας, όπου συναντιούνται παραγωγοί, τυροκόμοι και άνθρωποι που μοιράζονται την ίδια αγάπη για τα παραδοσιακά τυριά. Για τον Warmedahl, όμως, η ουσία βρίσκεται στην αναζήτηση βαθύτερων εμπειριών, είτε αυτές αφορούν το φαγητό είτε τις τοπικές χειροτεχνίες. «Αν έχεις τις σωστές προθέσεις και αφεθείς ολοκληρωτικά στην περιπέτεια όταν αυτή παρουσιαστεί, οι λεπτομέρειες σχεδόν πάντα βρίσκουν τον δρόμο τους», σημειώνει.
Ο υπεύθυνος γαστρονομικός τουρισμός περνά μέσα από τους τοπικούς παραγωγούς
Για όσους θέλουν να ακολουθήσουν τα βήματά του, η συμβουλή του είναι απλή: να αναζητήσουν ένα τοπικό τυροπωλείο ή έναν τυροκόμο που γνωρίζει καλά την περιοχή και να ζητήσουν συστάσεις για παραγωγούς που αξίζει να επισκεφθούν. Η προσωπική οργάνωση ενός τέτοιου ταξιδιού είναι συχνά πιο οικονομική, ενώ υπάρχουν και οργανωμένες γαστρονομικές περιηγήσεις που προσφέρουν τη δυνατότητα δοκιμής πολλών διαφορετικών τυριών σε σύντομο χρονικό διάστημα. Το σημαντικό είναι τα χρήματα να στηρίζουν πραγματικά τους τοπικούς παραγωγούς. Αυτό ονομάζει υπεύθυνο «γαλακτοκομικό-γαστρονομικό τουρισμό» (lacto-culinary tourism).
Υπάρχει, ωστόσο, και κάτι ακόμη που θεωρεί απαραίτητο: να αφήσουμε πίσω μας τις εξιδανικευμένες προσδοκίες για την παράδοση. Ένα αγρόκτημα δεν είναι μουσείο. Μπορεί να έχει παλιό εξοπλισμό, λάσπες, φθαρμένες εγκαταστάσεις και εργαλεία που έχουν χρησιμοποιηθεί για χρόνια. Δεν χρειάζεται όλα να είναι άψογα τακτοποιημένα για να αποτελούν μέρος μιας αυθεντικής εμπειρίας. Όταν αντιμετωπίζουμε την παράδοση σαν κάτι που πρέπει να παραμείνει παγωμένο στον χρόνο, καταλήγουμε να περιμένουμε από τους ανθρώπους να ζουν μέσα σε ένα μουσείο. Και όμως, οι τεχνικές, τα εργαλεία και οι ίδιες οι παραδόσεις εξελίσσονταν πάντα.
Κάθε τυρί κρύβει μια ιστορία
Ίσως τελικά αυτό να είναι και το σημαντικότερο μάθημα από τις περιπλανήσεις του Trevor Warmedahl: ότι για να κατανοήσεις πραγματικά ένα τυρί, δεν αρκεί να μάθεις πώς παρασκευάζεται ή να αναγνωρίσεις τα αρώματα του. Χρειάζεται να γνωρίσεις τον τόπο από τον οποίο προέρχεται, τα ζώα που έδωσαν το γάλα, τους ανθρώπους που το φτιάχνουν και τον τρόπο ζωής που το διαμόρφωσε. Γιατί κάθε τυρί κρύβει μέσα του μια μικρή ιστορία - και κάποιες από αυτές αξίζει να διασχίσεις ολόκληρο τον κόσμο για να τις ανακαλύψεις.
Διάβασε ακόμα: