Μπορεί να ξεκινήσεις από το δωμάτιο στις 10 το βράδυ, έχοντας πει στην παρέα σου «θα κάτσουμε λίγο, γιατί αύριο θέλουμε να πάμε για μπάνιο», και να επιστρέψεις όταν έχει ήδη ξημερώσει. Μπορεί να πας «για ένα ποτό» και να βρεθείς τρεις ώρες αργότερα να χορεύεις δίπλα σε ανθρώπους που δεν γνώριζες μέχρι εκείνη τη στιγμή. Ίσως πεις «δεν χορεύω» και στις τέσσερις το πρωί να μη θέλεις να βγεις από τον κύκλο. Κάπως έτσι είναι τα ικαριώτικα πανηγύρια.
Γι' αυτό και υπάρχουν κάποια που δεν τα ξεχνάς όσα χρόνια και αν περάσουν. Ακόμα και αν κατάγεσαι από το νησί και έχεις την πολυτέλεια να έχεις επισκεφτεί αρκετά με τα χρόνια, όπως εγώ. Ο πατέρας μου βλέπεις κατάγεται από την Ικαρία και έχει τέτοια λατρεία με τον τόπο του που κάθε καλοκαίρι, Πάσχα και αργίες βρισκόμασταν στο καράβι με προορισμό το νησί και ξέραμε ότι έχουμε φτάσει μόλις διακρινόταν το άγαλμα του Ικάρου στο λιμάνι του Αγίου Κηρύκου.
Και μπορεί τα πανηγύρια που έχω πάει να είναι αμέτρητα, αλλά θα θυμάμαι πάντα το πανηγύρι στα Κοσοίκια Ικαρίας που είχα πάει πριν μερικά χρόνια. Βρέθηκα στις 5.30 το πρωί να χορεύω πάνω σε ένα τραπέζι και να βλέπω την ανατολή λίγο πριν ξεκινήσει ο πρωινός Ικαριώτικος και βρεθούμε όλοι να χορεύουμε αγκαλιασμένοι πρώτα τον αργό ρυθμό και έπειτα πιο γρήγορα. Δεν με ένοιαζε εκείνη τη στιγμή τι θα κάνω αύριο, αν είναι όλες οι υποχρεώσεις τακτοποιημένες και αν μπορώ να ελέγξω τα πάντα. Και δεν χρειαζόταν κιόλας. Αυτή την αίσθηση ελευθερίας σου προσφέρουν τα πανηγύρια - ότι για λίγο καταλαβαίνεις πόσο μικρός είσαι μπροστά στο μεγαλείο της φύσης και των ανθρώπων που ενώνονται. Σαν να συμμετέχουν για δευτερόλεπτα σε αρχαία διονυσιακή τελετή. Έτσι ένιωσα, ειδικά αν ξέρεις πως είναι τα Κοσοίκια και το σημείο που πραγματοποιείται το πανηγύρι, χωμένο ανάμεσα στα δέντρα. Νιώθεις καθώς ξημερώνει σαν να ανακαλύπτεις ξανά τον κόσμο και να σε ανακαλύπτει και αυτός.
Για να ζήσεις λοιπόν και εσύ μια αντίστοιχη εμπειρία, χρειάζεσαι μερικούς κανόνες επιβίωσης. Όχι τίποτα δύσκολο. Απλώς πράγματα που ένας ντόπιος γνωρίζει μεγαλώνοντας και ένας επισκέπτης συνήθως μαθαίνει με τον δύσκολο τρόπο.
Ειδικά αν σκοπεύεις να επισκεφτείς κάποιο πανηγύρι ανήμερα τον Δεκαπενταύγουστο που γίνεται χαμός στο νησί από κόσμο, χρειάζεται να ξέρεις προς τα πού θα κατευθυνθείς. Μπορείς να πας τόσο από τη μια πλευρά του νησιού, όσο και από την άλλη. Συγκεκριμένα τον Δεκαπενταύγουστο πανηγύρια θα βρεις στο Γιαλισκάρι, στους Κουνιάδους, στη Λαγκάδα, στην Ακαμάτρα, στο Καραβόσταμο, στην Παναγιά, στην Κάμπα στο Ξυλοσύρτη, στο Περδίκι και στο Μονοκάμπι.
Πώς είναι ένα ικαριώτικο πανηγύρι;
Πριν ξεκινήσουμε όμως με τις οδηγίες, καλό είναι να ξέρεις πού πας να μπλέξεις! Οπότε ήρθε η ώρα για ένα μικρό μάθημα ιστορίας.
Τα ικαριώτικα πανηγύρια συνδέονται με τις θρησκευτικές γιορτές και ξεκίνησαν ως τρόπος συγκέντρωσης των πιστών μετά τη λειτουργία. Οι άνθρωποι έφερναν ή προσέφεραν ζώα, ψωμί και κρασί και μαζεύονταν όλοι μαζί για να φάνε. Το κατσίκι, το κρασί και το κοινό φαγητό έγιναν έτσι αναπόσπαστο κομμάτι της γιορτής, ενώ σιγά - σιγά προστέθηκε η μουσική και, φυσικά, ο χορός. Ήταν ένας τρόπος να συναντηθεί ολόκληρο το χωριό, να επιστρέψουν όσοι είχαν φύγει, να γνωριστούν οι νεότεροι με τους μεγαλύτερους και, φυσικά, να μπουν στον ίδιο κύκλο και οι επισκέπτες. Και αυτή η φιλοσοφία παραμένει ακόμα αναλλοίωτη.
Άλλωστε, όλο τον χρόνο γίνονται πανηγύρια στο νησί. Απλώς, στην περίπτωση που δεν γιορτάζει κάποιος Άγιος, έχουν άλλο όνομα. Ο σκοπός, όμως, είναι ο ίδιος: να μαζευτούν οι άνθρωποι, να διασκεδάσουν και να συγκεντρωθούν χρήματα για το εκάστοτε χωριό ή σκοπό. Για παράδειγμα, γίνονται σίγουρα δύο μεγάλα γλέντια για το Πυροσβεστικό Σώμα του νησιού.
Τα πανηγύρια γίνονται στην πλατεία του χωριού και στη μέση ορίζεται συνήθως η πίστα, με την ορχήστρα να βρίσκεται σε ορατό σημείο κοντά. Πάγκοι απλώνονται περιμετρικά και υψομετρικά, ανάλογα με το χωριό όπου πραγματοποιείται το πανηγύρι. Ηχεία υπάρχουν στο πλάι της ορχήστρας για να διαχέεται ο ήχος, οπότε καλό είναι να αποφύγεις τα τραπέζια που βρίσκονται ακριβώς από κάτω. Υπάρχει λόγος που είναι πάντα ελεύθερα και μόλις τον έμαθες, ειδικά αν δεν θες να έχεις πονοκέφαλο για τις επόμενες τρεις μέρες.
Στο τραπέζι, κεντρικό πιάτο ήταν και παραμένει η «πρόθεση», το βραστό κατσικίσιο κρέας με τον ζωμό του, που με τα χρόνια πλαισιώθηκε από ψητό ή κοκκινιστό κατσίκι, πιλάφι, πατάτες τηγανητές, σαλάτες, μεζέδες και γλυκά. Αν θες, βέβαια, να υπάρχει το φαγητό στο τραπέζι, μην πάτε ποτέ όλη η παρέα να χορέψετε ταυτόχρονα, γιατί τα κινητά σας μπορεί να είναι ασφαλή, αλλά για τις πατάτες δεν θα έλεγα το ίδιο. Δεν είναι τυχαίο που στην Ικαρία δημιουργήθηκε ο όρος «γκρούβαλος», για να χαρακτηρίσει τον κόσμο που θα καθόταν στο τραπέζι σου και θα έτρωγε το φαγητό σου όσο εσύ χόρευες, αν το άφηνες απροστάτευτο.
Μην είσαι νηστικός στο πανηγύρι
Μιας και σου είπα πώς να προστατεύσεις το φαγητό σου, θα ξεκινήσω από τον πρώτο κανόνα του πανηγυριού που σε θέλει με γεμάτο στομάχι. Στο πανηγύρι μπορείς να βρεις εξαιρετικό και σχετικά άφθονο φαγητό, αλλά κυρίως νωρίς. Αν αποφασίσεις να πας στη δεύτερη βάρδια, όπως την αποκαλώ εγώ, δηλαδή γύρω στις 2 το πρωί, η πιθανότητα είναι να μη βρεις τίποτα σε κρέας και το πολύ να έχει περισσέψει καμιά πατάτα τηγανητή και χωριάτικη σαλάτα. Επομένως, αν δεν είσαι εκεί από νωρίς να φυλάς Θερμοπύλες, φρόντισε να φας πριν πας στο πανηγύρι, έστω σουβλάκια από το σουβλατζίδικο που κλείνει πιο αργά στην πλατεία του χωριού. Αλλά νηστικός μην εμφανιστείς, θα το μετανιώσεις οικτρά. Άλλωστε η παροιμία το λέει: «Νηστικό αρκούδι δεν χορεύει», οπότε φάε για να έχεις αντοχές.
Αν τώρα φας στο πανηγύρι θα πάρεις κατσίκι, πατάτες, σαλάτα, ψωμί γιατί όταν έχει περάσει η ώρα θα σου φανεί χρήσιμο για βούτες στο λάδι της σαλάτας, ώστε να πάρεις δυνάμεις. Σε κάποια πανηγύρια αξίζει να τιμήσεις και το γλυκό τους, αν δηλαδή βρεθείς στο Καραβόσταμο αξίζει να φας κανταΐφι που είναι εξαιρετικό.
Να ξέρεις ότι τα πανηγύρια λειτουργούν με σελφ σέρβις, οπότε ένας από την παρέα θα πάει να περιμένει στην ουρά, θα έχει υπομονή και θα μιλήσει με ευγένεια στα άτομα πίσω από τους πάγκους, γιατί συνήθως σε αυτές τις θέσεις είναι τα παιδιά του χωριού που τα «έχωσαν» να βοηθήσουν. Θα πάρεις λοιπόν το δίσκο σου, θα διαλέξεις τι θες να κουβαλήσεις στο τραπέζι, θα πληρώσεις στο τέλος του πάγκου και έτοιμος. Από εκεί τις περισσότερες φορές αγοράζεις και το κρασί ή τις μπίρες, αναλόγως τις διαθέσεις.
Μην κάνεις τον έξυπνο με τον χορό
Ο αυθεντικός Ικαριώτικος αποτελείται από διαφορετικά τραγούδια - σκοπούς. Συγκεκριμένα οι οργανικοί σκοποί είναι ο τσαμούρικος, ο ραχιώτικος και ο περαμαρίτικος και τα τραγούδια το «Πέρα στο χωριού τη βρύση» και «Η συμπεθέρα». Τα παραδοσιακά όργανα του είναι η τσαμπούνα, το βιολί και πολλές παραλλαγές και προσθήκες σε αυτά.
Αν δεν ξέρεις Ικαριώτικο, δεν πειράζει. Αντικειμενικά δεν είναι και από τους πιο εύκολους χορούς και όπως θα διαπιστώσεις όταν πας σε ένα πανηγύρι, πολλοί από όσους μπαίνουν στον κύκλο επίσης δεν τον ξέρουν. Βρες μια θέση στον κύκλο πίσω από κάποιον που ξέρει και ακολούθησε τα βήματα και σιγά - σιγά θα το βρεις. Ή ακόμα καλύτερα ζήτα από κάποιον που βλέπεις ότι ξέρει να σου δείξει τα βήματα από πριν. Αυτό όμως που πειράζει είναι να μπεις στη σειρά αποφασισμένος να δείξεις στους ντόπιους πώς χορεύεται.
Επίσης, μην προσπαθήσεις να κάνεις γνωριμίες κατά τη διάρκεια του χορού, Είναι άβολο και δεν εξυπηρετεί κανένα σκοπό εκείνη τη στιγμή. Μπορείς να μιλήσεις στις ενδιάμεσες αλλαγές της ορχήστρας, θα εκτιμηθεί πολύ περισσότερο. Και φυσικά μπορείς να κάνεις την κίνησή σου στα υπέροχα βαλς που παίζουν στο ενδιάμεσο, για να ξεκουράζεται ο κόσμος από τα νησιώτικα. Υπάρχει πιο όμορφο τραγούδι για να ζητήσεις έναν χορό από το «Μενεξέδες και ζουμπούλια»; Βέβαια, το δικό μου αγαπημένο είναι αδιαμφισβήτητα το «Με φωνάζουνε τρελή».
Το ιδανικό ντύσιμο
Αν με ρωτάς, η κατάλληλη ενδυμασία για πανηγύρι υπάρχει και σίγουρα είναι εκείνη που σε κάνει να νιώθεις άνετα. Μη φορέσεις ρούχα που αισθάνεσαι ότι σε πιέζουν και δεν μπορείς να χορέψεις, να καθίσεις άνετα στους πάγκους ή ακόμη και να κυλιστείς στην πίστα αν κάτσεις μέχρι το πρωί και θέλεις να χορέψεις το «Πώς το τρίβουν το πιπέρι». Σίγουρα πάντως να έχεις μαζί σου μια ζακέτα ή ένα μπουφάν γιατί πάντα κάποια στιγμή κατά τη διάρκεια της νύχτας πιάνει ψύχρα και μπορεί να κρυώσεις όπως θα είσαι ιδρωμένος από τον χορό.
Επίσης, το πολύ βασικό στο ντύσιμο σου είναι τα παπούτσια. Μη διανοηθείς αν είσαι καινούριος στη συνθήκη να φορέσεις άβολα ή ανοιχτά παπούτσια, είναι κρίμα για τα πόδια σου. Τα αθλητικά είναι η ιδανική επιλογή, ώστε να μην ανησυχείς και να περάσεις καλά. Άλλωστε και οι χώροι που στήνονται τα πανηγύρια είναι συνήθως οι πλατείες του χωριού, όπου το έδαφος γλιστράει και φυσικά δεν είναι λείο. Για ποιο λόγο να τραυματιστείς από άγνοια;
Μην πεις «θα φύγω νωρίς»
Δεν θα φύγεις νωρίς! Το ξέρεις και φυσικά το ξέρουμε. Το ξέρει και ο άνθρωπος που σου λέει «άντε, κάτσε λίγο ακόμα». Το «λίγο ακόμα» στην Ικαρία μπορεί να σημαίνει από τρεις ώρες μέχρι και τις 8 το πρωί. Δεν σημαίνει πάντως σε καμία περίπτωση 10 λεπτά, οπότε φρόντισε να μην κανονίσεις τίποτα για την επόμενη μέρα και γενικώς να έχεις μαζί σου γυαλιά ηλίου, ώστε να μην τυφλώνεσαι την ώρα που ξημερώνει.
Μην υποτιμήσεις το κρασί
Το κρασί στο πανηγύρι κατεβαίνει επικίνδυνα εύκολα και βαράει. Πρόσεξε γιατί δεν το καταλαβαίνεις, αφού καθώς είσαι με κόσμο, χορεύεις, περνάς καλά και σίγουρα υπάρχει κάποιος στην παρέα που δεν αφήνει άδεια τα ποτήρια, νιώθεις ότι δεν σε επηρεάζει.
Το ικαριώτικο κρασί θέλει ρέγουλα, θέλει να τρως ενδιάμεσα, να πίνεις αρκετό νερό και να ακούς τον οργανισμό σου. Δεν θα είναι κρίμα να βρεθείς στις 3 το πρωί να κοιμάσαι πίσω από την εκκλησία, επειδή δεν άντεξες, περιμένοντας η παρέα να κουραστεί για να σε γυρίσουν σπίτι; Θα είναι. Και δεν αναφέρω τυχαία αυτό το περιστατικό, έχει συμβεί - σε γνωστούς μου φυσικά.
Μην αγχωθείς αν δεν ξέρεις κανέναν
Αυτό που πραγματικά δεν χρειάζεται να σε ανησυχεί καθόλου είναι αν έχεις παρέα για να πας. Θα βρεις στη διαδρομή. Είναι ένα μέρος που όλοι πάνε με σκοπό να περάσουν όμορφα, να διασκεδάσουν και να αφήσουν για λίγο στην άκρη τη σοβαρή εκδοχή τους. Διάλεξε ένα σημείο που σου αρέσει για να καθίσεις, πιάσε κουβέντα με την παρέα δίπλα και λίγη ώρα μετά θα διαπιστώσεις ότι συζητάς και χορεύεις με ανθρώπους που ούτε τους ήξερες πιο πριν. Και αυτή είναι η γοητεία του πανηγυριού. Δεν χρειάζεται να είσαι «του νησιού» για να περάσεις καλά. Αρκεί να μπεις στο κλίμα.
Το «τελευταίο τραγούδι»
Το πανηγύρι δεν τελειώνει όταν τελειώσει το φαγητό, ούτε όταν κουραστείς, ούτε καν όταν πεις «έλα, πάμε». Δεν τελειώνει όταν αρχίζουν να φεύγουν αρκετοί και να αδειάζουν τα τραπέζια, ούτε όταν αρχίζει και ξημερώνει αν κάποιοι ακόμα χορεύουν. Το πανηγύρι τελειώνει στο τελευταίο τραγούδι και στην ορχήστρα που ακουμπά τα όργανα στο έδαφος.
Μόλις ξεκινήσει το τραγούδι «Πώς το τρίβουν το πιπέρι του διαόλου οι καλογέροι» και όσοι έχουν μείνει αρχίζουν να κυλιούνται κάτω και να προσπαθούν να το τρίψουν σύμφωνα με τον εκάστοτε στίχο, ενώ παράλληλα κάποιος στο κέντρο του κύκλου τους βαράει με τη ζώνη, τότε να ξέρεις έρχεται η λήξη.
Και κυρίως, μην έρθεις με πρόγραμμα
Αν έχεις έρθει στην Ικαρία για να δεις «λίγο από το πανηγύρι», να τραβήξεις δύο stories και να φύγεις, μάλλον δεν έχεις καταλάβει ακριβώς πού βρίσκεσαι. Το πανηγύρι θέλει να αφεθείς. Να φας στο ίδιο τραπέζι με ανθρώπους που δεν ξέρεις, να σηκωθείς να χορέψεις χωρίς να σε νοιάζει αν ξέρεις τα βήματα, να αφήσεις το κινητό στην τσάντα για λίγο και να τραγουδήσεις, ακόμη και αν δεν ξέρεις όλους τους στίχους.
Και σίγουρα να μην κοιτάς συνέχεια την ώρα. Γιατί η Ικαρία έχει έναν δικό της τρόπο να την κάνει να σταματά. Και αν στις 6 το πρωί βρίσκεσαι ακόμη στην πλατεία, με ιδρωμένο μπλουζάκι, σκονισμένα παπούτσια και ένα ποτήρι στο χέρι, μην αναρωτηθείς πώς έγινε. Αυτό ακριβώς ήταν το σχέδιο.
Διάβασε ακόμη:
