Τα Θεοφάνεια αποτελούν μία από τις σημαντικότερες γιορτές της Ορθοδοξίας και τιμώνται σε ολόκληρη την Ελλάδα με έθιμα που έχουν βαθιές ρίζες στην πίστη, τη φύση και την τοπική παράδοση. Κεντρικό στοιχείο της ημέρας είναι ο Αγιασμός των Υδάτων και η κατάδυση του Τίμιου Σταυρού σε θάλασσες, ποτάμια και λίμνες, ένα έθιμο που συμβολίζει την κάθαρση και την ανανέωση. Γύρω από αυτή την ιεροτελεστία αναπτύσσονται πολλά τοπικά έθιμα, που διαφέρουν από περιοχή σε περιοχή, αλλά μοιράζονται το ίδιο μήνυμα ευλογίας, προστασίας και ενότητας της κοινότητας. Ας δούμε λοιπόν, κάποια από αυτά:
Τα Χριστουγεννιάτικα έθιμα της Μακεδονίας, δεν έχουν τελειωμό, κυριολεκτικά, αφού φτάνουν μέχρι και τα Θεοφάνεια! Το «Χριστόξυλο» είναι το καλύτερο ξύλο που για καιρό ψάχνει ο κάθε νοικοκύρης στο βουνό, αυτό που θα καίει ακατάπαυστα από τα Χριστούγεννα ως τα Φώτα στο τζάκι, αυτό που θα κρατήσει ζεστό το νεογέννητο Θείο Βρέφος. Θα μπει στο τζάκι αφού το καθαρίσουν καλά για να φύγουν οι κακοδαιμονίες και μετά η στάχτη του θα σκορπιστεί στα χωράφια για να καρπίσει τη νέα χρονιά. Στη Μακεδονία επίσης υπάρχει το έθιμο των Μωμόγερων, ένα παλαιό λαϊκό δρώμενο με ρίζες στην αρχαιότητα, όπου καθ' όλη τη διάρκεια των γιορτών, μέχρι και τα Φώτα, μεταμφιεσμένοι άνδρες περιδιαβαίνουν τα χωριά με χορό, μουσική και σατιρικά στοιχεία, διώχνοντας το κακό και καλωσορίζοντας τη νέα χρονιά.
Στη Θράκη, ομάδες νέων γυρίζουν τα σπίτια μετά τον Αγιασμό, τραγουδώντας και ραντίζοντας με αγιασμό για καλοτυχία και προστασία. και αυτοί λέγονται «Φωταράδες».
Παρομοίως στην Πελοπόννησο, η άσβεστη φωτιά που καίει όλες τις γιορτές διώχνει τα κακά πνεύματα και κρατά ζεστή τη λεχώνα Παναγιά, αυτές τις ημέρες που κατεβάζουν τα εικονίσματα και τα καθαρίζουν με βαμβάκι βουτηγμένο στο κρασί. Τώρα, οι εργασίες περιορίζονται στο ελάχιστο και τα τζάκια στολίζονται με κλαδιά.
Στη Σύρο, στα κάλαντα των Φώτων τα παιδιά περιφέρονται με λυχναράκια φτιαγμένα από πορτοκάλια.
Στην Μύκονο, τη γιορτινή περίοδο, τον πρωταρχικό λόγο στη γιορτή έχουν τα χοιροσφάγια που φτιάχνουν τη λούζα και το ντόπιο λουκάνικο, λαρδί χοιρινό μαγειρεμένο με χόρτα ή λάχανο, μελομακάρονα, φοινίκια, κρεμμυδόπιτα με ντόπια τυροβολιά, μελόπιτα με κανέλα, τυροβολιά και μέλι και φυσικά δύο χριστόψωμα, ένα για τους ανθρώπους και ένα για τα ζώα του σπιτιού. Τα Φώτα, το πανηγύρι συνεχίζεται με τα «μπαλόσια», χορούς με βιολιά και τσαμπούνες, απομεινάρι από την εποχή της Ενετοκρατίας.
Στην Κρήτη, Παραμονή των Φώτων, όλο το νησί τρώει παληκάρια ή οσπριάδα. Αυτή τη νύχτα, η παράδοση λέει πως οι ουρανοί είναι ανοιχτοί και τα ζώα αποκτούν ανθρώπινη λαλιά για να πουν τα παράπονά τους στο Θεό. Γι’ αυτό, φρόντιζαν να απασχολήσουν το στόμα τους με την εκλεκτή αυτή λιχουδιά που την ανακάτευαν με άχυρα αλλά να σκορπίσουν και στο χωράφι τους, με την ευχή να καρπίσει και να ευδοκιμήσει αλλά και για να φάνε τα πουλιά και να μην τσιμπολογούν τους σπόρους που μόλις είχαν φυτρώσει. Την ίδια ημέρα, τα κουδούνια των ζώων μαζεύονται στην εκκλησία να τα αγιάσει ο ιερέας.
Τέλος, τα Φώτα έχουν τα δικά τους έθιμα στην Ερμιόνη, όπου οι βάρκες απ’ όπου θα βουτήξουν για το σταυρό στολίζονται με φύλλα φοίνικα.
Ανήμερα, οι άντρες ντυμένοι με ναυτικές στολές περνούν από όλα τα σπίτια τραγουδώντας το «γιάλα-γιάλα» και δέχονται κεράσματα και ευχές, πριν βουτήξουν στα παγωμένα νερά για το σταυρό.
