Ερμής: Για ούζα και μεζέδες σε ένα καφενείο 200 ετών στη Μυτιλήνη

Τα παλιά καφενεία είναι κάτι περισσότερο από μια νοσταλγική ανάμνηση του παρελθόντος. Αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της άυλης πολιτιστικής μας κληρονομιάς, σημεία αναφοράς με βαθιά κοινωνική και ιστορική αξία, που κρατούν ζωντανό τον ιστό κάθε γειτονιάς, χωριού, νησιού ή πόλης.

Υπήρξαν χώροι συνάντησης, συζήτησης και πολιτικής ζύμωσης, τόποι όπου γεννήθηκαν φιλίες, ανταλλάχθηκαν ιδέες και γράφτηκαν αμέτρητες μικρές ιστορίες της καθημερινότητας. Πάνω απ' όλα, όμως, παραμένουν ένα ζωντανό κομμάτι της συλλογικής μας μνήμης και της ελληνικής ψυχής.

Γι' αυτό και όταν βρέθηκα στη Μυτιλήνη δεν γινόταν να μην επισκεφτώ τον Ερμή, το παραδοσιακό καφενείο που βρίσκεται στον γραφικό συνοικισμό της Επάνω Σκάλας και λειτουργεί από το 1800. Μάλιστα ελάχιστα πράγματα έχουν αλλάξει από το πως ήταν τότε και διατηρεί αναλλοίωτη την ιστορία του στο πέρασμα του χρόνου. Μάλιστα, ανήκει στην άυλη πολιτιστική μας κληρονομιά.  

Ποια είναι η ιστορία του Ερμή;

Θα βρεις τον Ερμή στο αριστερό σου χέρι όπως θα περπατάς για να βγεις στην πίσω πλευρά του κάστρου και στη θάλασσα. Θα σου τραβήξει την προσοχή το κτήριο και η ηρεμία που φαίνεται να αποπνέει ο χώρος. Εγώ βρέθηκα ένα καλοκαιρινό μεσημέρι και ένιωσα σαν να σταματάει για λίγο ο χρόνος σε εκείνο το σημείο. Πρόκειται για ένα κτίσμα του 1800, το οποίο πρώτα λειτούργησε σαν παλιός τούρκικος καφενές. Έπειτα πέρασε στα χέρια του Μικρασιάτη Γεώργιου Σπανουδάκη κατά την ανταλλαγή πληθυσμών το 1922, όταν ήρθε στο από τη Μικρά Ασία. Ο ίδιος λειτουργούσε καφενείο στο Αλί Αγά με το ίδιο όνομα και για αυτό το μετονόμασε και Ερμή.

Τα πρώτα χρόνια συνέχισε να λειτουργεί ως καφενείο αλλά και ως λέσχη, διατηρώντας τον ρόλο του ως σημείο συνάντησης της τοπικής κοινωνίας. Χρόνια αργότερα, ο γιος του Γεώργιου Σπανουδάκη, Νικόλας, μαζί με τη σύζυγό του Ειρήνη, εμπλούτισαν τον χαρακτήρα του χώρου προσθέτοντας μεζέδες και σερβίροντας ούζο. Σήμερα, η τρίτη και η τέταρτη γενιά της οικογένειας, η Κυβέλη Σπανουδάκη και η κόρη της Ειρήνη Λάσκαρη, συνεχίζουν την παράδοση, προσφέροντας προσεγμένη ελληνική κουζίνα με έντονα στοιχεία της αστικής μικρασιατικής γαστρονομικής κληρονομιάς.

Το γλωσσάρι του Μυτιληνιού ουζομεζέ

Μάλιστα στο χώρο εντοπίζεις αντικείμενα που υπήρχαν στο μικρασιατικό καφενείο και οι ναυτικοί της οικογένειας βοήθησαν στη μεταφοράς όταν συνέβη η Μικρασιατική καταστροφή. Το πιο όμορφο βέβαια είναι ότι η οικογένεια μεγάλωσε μέσα στο καφενείο, το αγαπάνε και το προσέχουν. Η Ειρήνη ήταν μόλις τριών ετών όταν ανέλαβε τη διαχείριση η μητέρα της. Τώρα βλέπει την κόρη της Μυρτώ να μεγαλώνει εκεί μέσα αντιστοίχως.

«Όταν έφυγε ο πατέρας μου από τη ζωή κατάλαβα πως πονάω αυτό το μαγαζί. Το πήρα από κάποιους που το είχαν αναλάβει και δεν το πρόσεξαν καθόλου και αποφάσισα να το φροντίσω όπως του αξίζει. Για αυτό εμπλούτισα και τον κατάλογο με ελληνικά πιάτα που αγαπώ. Την ιστορία την τιμάς με το να τη σέβεσαι και να την εξελίσσεις», μου είπε η Κυβέλη. 

Οι γεύσεις

Ο Ερμής παραμένει ανοιχτός όλη την ημέρα, ξεκινώντας από το πρωί με καφέ στη χόβολη, παραδοσιακά γλυκά του κουταλιού, όπως βύσσινο και κυδώνι. Στον κατάλογο βρίσκονται επίσης ζεστά ροφήματα, όπως σαλέπι και καϊνάρι, ένα ιδιαίτερο μυτιληνιό μείγμα από μπαχαρικά και βότανα, ενώ για τους πιο παραδοσιακούς επισκέπτες υπάρχει πάντα και ένα τάβλι για την παρέα. Καθώς περνά η μέρα, τη θέση των πρωινών συναντήσεων παίρνουν τα ουζάκια και οι μεζέδες, με τους επισκέπτες να αλλάζουν διαρκώς μέχρι το βράδυ. Στις ώρες αιχμής η κίνηση κορυφώνεται και καλό θα ήταν να έχει υπάρξει κράτηση ή τουλάχιστον να έχεις το χάρισμα της υπομονής. 

Η αλήθεια είναι πως φτάσαμε στον Ερμή αρκετά πεινασμένοι, οπότε η πρώτη μας ερώτηση ήταν τι υπάρχει διαθέσιμο εκείνη τη μέρα. Άλλωστε, αρκετά πιάτα προσαρμόζονται καθημερινά ανάλογα με την εποχικότητα και τη διαθεσιμότητα των πρώτων υλών. Ξεκινήσαμε με μια χωριάτικη σαλάτα και ομολογώ πως είχα καιρό να δοκιμάσω τόσο γευστικές, ώριμες και ζουμερές ντομάτες. Τα χόρτα, για παράδειγμα, είχαν ήδη τελειώσει μέχρι την ώρα που φτάσαμε.

Από τα ορεκτικά επιλέξαμε κολοκυθολούλουδα με τυρί, μια εκδοχή διαφορετική από εκείνη που έχω συνηθίσει στην Ικαρία. Στον Ερμή τα περνούν από ελαφριά κρούστα και τα τηγανίζουν, δημιουργώντας ένα τραγανό αποτέλεσμα που ταιριάζει ιδανικά με την τυρένια γέμισή τους. Δεν ήταν η γνώριμη εκδοχή που είχα στο μυαλό μου, αλλά ήταν εξίσου νόστιμη. Δοκιμάσαμε επίσης γκιουζλεμέδες, ένα από τα πιάτα που συνδέονται με τη γαστρονομική παράδοση του νησιού.

Τα παστά της Λέσβου: Η πιο νόστιμη παράδοση του νησιού

Στον κατάλογο θα βρεις παστά, για τα οποία φημίζεται η Λέσβος, μαγειρευτά ημέρας και φυσικά κρεατικά. Εμείς, όμως, δεν αντισταθήκαμε στην πρόταση για φρέσκια παπαλίνα Καλλονής, η οποία μόλις είχε κάνει την πρώτη της εμφάνιση στο μενού για το φετινό καλοκαίρι. Η παπαλίνα είναι ουσιαστικά η ντόπια σαρδέλα του νησιού, που μεγαλώνει στον κόλπο της Καλλονής. Είναι ελαφρώς μεγαλύτερη από τη συνηθισμένη σαρδέλα και ξεχωρίζει για τη γεμάτη γεύση της. Για το μέγεθος δεν μπορώ να πω με βεβαιότητα ότι αντιλήφθηκα μεγάλη διαφορά, όμως η νοστιμιά της ήταν αδιαμφισβήτητη: ζουμερή, φρέσκια, με το λεμόνι να την αναδεικνύει και να δένει ιδανικά με το ούζο που τη συνόδευσε.

Και μιας και μιλάμε για ούζο, στον Ερμή υπάρχει πραγματικός πλούτος επιλογών, με περισσότερες από 30 ετικέτες, αλλά και αρκετές προτάσεις σε τσίπουρο. Φυσικά, υπάρχουν επίσης εμφιαλωμένα και χύμα κρασιά, καθώς και μπίρες. Για το ούζο, μάλιστα, έμαθα ένα μικρό αλλά σημαντικό «τελετουργικό» από τη φίλη μου Μαρία, που ζει χρόνια στο νησί: πριν σερβιριστεί, το μπουκάλι χτυπιέται ελαφρά από κάτω ώστε να «ξυπνήσει» ο γλυκάνισος. Στη συνέχεια μπαίνει πρώτα το ούζο στο ποτήρι, ακολουθεί το νερό και τελευταίος ο πάγος, ώστε η απότομη αλλαγή θερμοκρασίας να μην επηρεάσει τα αρώματα και να μην δημιουργηθούν οι μικροί κρύσταλλοι που αλλοιώνουν την υφή του.

Φεύγοντας από τον Ερμή, δεν παίρνεις μαζί σου μόνο τη γεύση ενός καλού μεζέ ή την επίγευση ενός ούζου. Παίρνεις μαζί σου την αίσθηση πως βρέθηκες σε έναν χώρο που έχει ζήσει πολλά περισσότερα από όσα μπορεί να διηγηθεί. Σε ένα τραπέζι όπου κάποτε κάθισαν άνθρωποι άλλων εποχών, σήμερα συνεχίζονται οι ίδιες μικρές τελετουργίες: η κουβέντα, το μοίρασμα, το φαγητό και η συντροφιά. Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη αξία των παλιών καφενείων· ότι δεν κοιτούν απλώς πίσω στο παρελθόν, αλλά συνεχίζουν να δημιουργούν νέες αναμνήσεις.