Παγκόσμια Ημέρα Διατροφής: Γιατί δεν υπάρχει μία «τέλεια» διατροφή που να ταιριάζει σε όλους

Κάθε χρόνο, στις 16 Οκτωβρίου, γιορτάζουμε την Παγκόσμια Ημέρα Διατροφής. Μια ημέρα που θεσπίστηκε από τον Οργανισμό Τροφίμων και Γεωργίας του ΟΗΕ (FAO) το 1979, με σκοπό να μας θυμίζει κάτι απλό και ταυτόχρονα βαθύ: ότι η τροφή είναι από τα πιο θεμελιώδη δικαιώματα του ανθρώπου. Και από τις πιο σημαντικές καθημερινές επιλογές που κάνει καθένας μας.

Αλλά η μέρα αυτή είναι και κάτι άλλο. Είναι μια καλή αφορμή να κάνουμε στον εαυτό μας μια ερώτηση που σπάνια τολμάμε: τρώω πραγματικά αυτό που ταιριάζει σε εμένα; Ή απλά ακολουθώ κάτι που είδα, κάτι που διάβασα, κάτι που μου είπαν; Γιατί η αλήθεια, στη βιομηχανία της δίαιτας, είναι μία: δεν υπάρχει μία τέλεια διατροφή για όλους. Υπάρχει μόνο η δική σου.

Το μεγάλο παράδοξο της εποχής μας

Ποτέ άλλοτε στην ιστορία της ανθρωπότητας δεν είχαμε τόσες πολλές πληροφορίες για τη διατροφή. Βιβλία, podcasts, ντοκιμαντέρ, influencers. Ειδικοί κάθε λογής. Και όμως, ποτέ άλλοτε δεν ήμασταν τόσο μπερδεμένοι.

Μια μέρα διαβάζεις ότι τα αυγά είναι ο εχθρός της καρδιάς. Την άλλη, ότι είναι η τέλεια υπερτροφή. Μια εβδομάδα η keto είναι η λύση σε όλα. Την άλλη, είναι επικίνδυνη. Εξαρτάται ποιον ρωτάς.

Και το αποτέλεσμα; Το 80% όσων ξεκινούν μια δίαιτα, τη σταματούν μέσα σε έξι μήνες. Από αυτούς που επιμένουν, το 95% ξαναπαίρνει το χαμένο βάρος μέσα σε δύο χρόνια. Οι αριθμοί δεν λένε ψέματα: οι δίαιτες δεν δουλεύουν. Τουλάχιστον όχι όπως τις ξέρουμε. Γιατί συμβαίνει αυτό;

Γιατί δεν υπάρχει μία διατροφή για όλους

Σκέψου ένα απλό πράγμα. Στην ανθρώπινη ιστορία, διαφορετικοί λαοί ανέπτυξαν εντελώς διαφορετικές διατροφές και όλοι ευημέρησαν.

• Οι Ινουίτ της Αρκτικής έζησαν για αιώνες τρώγοντας σχεδόν αποκλειστικά ψάρι, φώκια και φάλαινα. Πάνω από 70% λιπαρά. Σχεδόν μηδέν υδατάνθρακες. Και όμως, εμφάνιζαν ελάχιστες καρδιαγγειακές παθήσεις.
• Οι Μασάι της Αφρικής έτρωγαν σχεδόν αποκλειστικά γάλα, αίμα και κρέας αγελάδας. Σχεδόν καθόλου φρούτα και λαχανικά. Και είχαν θαυμαστή σωματική αντοχή.
• Οι κάτοικοι της Οκινάουα τρώνε κυρίως γλυκοπατάτα, λαχανικά, όσπρια και λίγο ψάρι. Και είναι από τους πιο μακρόβιους λαούς στον πλανήτη.
• Οι μεσογειακοί λαοί - Έλληνες, Ιταλοί, Ισπανοί - έχτισαν τη διατροφή τους γύρω από ελαιόλαδο, όσπρια, λαχανικά, ψάρι και μέτρια κατανάλωση κόκκινου κρέατος. Και έχουν ένα από τα καλύτερα διατροφικά μοντέλα παγκοσμίως.

Τέσσερις εντελώς διαφορετικές διατροφές. Τέσσερις υγιείς λαοί. Πώς γίνεται; Γιατί τα σώματά τους εξελίχθηκαν σε αρμονία με το περιβάλλον τους. Οι Ινουίτ έχουν γενετικές παραλλαγές που τους επιτρέπουν να μεταβολίζουν ιδανικά τα λιπαρά. Οι Μασάι έχουν προσαρμοστεί γενετικά στο γάλα. Οι Μεσογειακοί διαχειρίζονται άριστα το ελαιόλαδο και τα φυτικά τρόφιμα.

Δεν υπάρχει «σωστή» διατροφή που ισχύει για όλους. Υπάρχει μόνο η κατάλληλη διατροφή για συγκεκριμένο γενετικό υπόβαθρο. Και αυτή η αλήθεια αλλάζει τα πάντα.

Τα γονίδιά σου καθορίζουν πολλά

Οι τελευταίες δύο δεκαετίες έχουν δώσει στην επιστήμη της διατροφής ένα εργαλείο που κανείς δεν φανταζόταν: την ικανότητα να διαβάζει το γενετικό αποτύπωμα κάθε ανθρώπου. Και αυτό που αποκαλύφθηκε είναι εκπληκτικό.

Μερικά παραδείγματα γονιδίων που κάνουν ακριβώς αυτό - καθορίζουν τι ταιριάζει στο δικό σου σώμα:

• LCT (λακτάση): κληρονομικά, το 70% του παγκόσμιου πληθυσμού δεν μπορεί να μεταβολίσει τη λακτόζη μετά την παιδική ηλικία. Στην Ελλάδα το ποσοστό ξεπερνά το 60%. Για αυτούς τους ανθρώπους, το γάλα δεν είναι «υγιεινό». Είναι πρόβλημα.
• APOE: ρυθμίζει το πώς το σώμα σου διαχειρίζεται τη χοληστερίνη. Οι φορείς της παραλλαγής APOE4 (περίπου το 20% του πληθυσμού) αντιδρούν δραματικά σε κορεσμένα λιπαρά και γι' αυτούς, μια διατροφή πλούσια σε κόκκινο κρέας μπορεί να είναι επικίνδυνη.
• TCF7L2: ο σημαντικότερος γενετικός προγνωστικός για διαβήτη τύπου 2. Περίπου το 30% φέρει παραλλαγή κινδύνου και σε αυτούς, μια δίαιτα πλούσια σε υδατάνθρακες είναι σαν να παίζουν με τη φωτιά.
• FTO: επηρεάζει την όρεξη και την προτίμηση σε λιπαρά και γλυκά τρόφιμα. Οι φορείς νιώθουν πιο έντονη πείνα και ωφελούνται από διατροφές πλούσιες σε πρωτεΐνη και φυτικές ίνες.
• AMY1: ρυθμίζει πόσο καλά διασπάς το άμυλο. Κάποιοι έχουν 2 αντίγραφα, άλλοι 15. Η διαφορά είναι τεράστια ένα πιάτο ζυμαρικά είναι εντελώς άλλο για τον καθένα.
• CYP1A2: καθορίζει πόσο γρήγορα μεταβολίζεις την καφεΐνη. Άλλοι τη «καίνε» σε λίγες ώρες. Άλλοι την κρατούν στο σύστημα για μέρες.

Και αυτό είναι μόνο η αρχή. Υπάρχουν εκατοντάδες γονίδια που επηρεάζουν πώς το σώμα σου διαχειρίζεται τα διαφορετικά συστατικά της τροφής. Από τις βιταμίνες μέχρι τα μέταλλα. Από τη ζάχαρη μέχρι το αλάτι και από τα αντιοξειδωτικά μέχρι τον σίδηρο.

Από τη θεωρία στην πραγματικότητα

Σκέψου πόσες φορές έχεις ακούσει κάποιον να σου λέει:

• «Έκανα την ίδια δίαιτα με τη φίλη μου. Αυτή έχασε 8 κιλά σε δύο μήνες. Εγώ κανένα».
• «Παίρνω το ίδιο συμπλήρωμα βιταμίνης D με τον σύζυγό μου. Σε αυτόν ανέβηκαν τα επίπεδα. Σε εμένα, καμία διαφορά».
• «Πίνω τον ίδιο εσπρέσο με τον κολλητό μου. Αυτός κοιμάται σαν μωρό το βράδυ. Εγώ μετράω προβατάκια μέχρι τις 3 το πρωί».
• «Τρώω τα ίδια πράγματα με τη μητέρα μου. Αυτή είναι λεπτή. Εγώ παίρνω κιλά».

Αυτές οι ιστορίες δεν είναι συμπτώσεις ούτε «κακή τύχη». Δεν είναι θέμα θέλησης ή πειθαρχίας. Είναι το αποτέλεσμα του ότι κάθε σώμα είναι διαφορετικό. Και η επιστήμη έχει πλέον τα εργαλεία να μας εξηγήσει γιατί.

Τι σημαίνει «η δική σου διατροφή»

Δεν είναι μια καινούρια μόδα. Δεν σημαίνει κανόνες. Δεν σημαίνει στερήσεις ή απαγορεύσεις. Σημαίνει κάτι πολύ πιο βαθύ.

Να γνωρίζεις τι ευνοεί το σώμα σου και τι όχι. Αν είσαι από αυτούς που ωφελούνται από υψηλή πρόσληψη καλών λιπαρών, ή από αυτούς που πρέπει να τα προσέξουν. Αν η καφεΐνη είναι σύμμαχος ή εχθρός σου. Αν τα γαλακτοκομικά σου κάνουν καλό ή απλά σου δημιουργούν σιωπηλή φλεγμονή για δεκαετίες. Αν η γλουτένη είναι ουδέτερη για σένα ή κρυμμένος εχθρός.

Σημαίνει επίσης να απελευθερωθείς από τον διαρκή κύκλο της δοκιμής και της αποτυχίας. Από τη δίαιτα που ακολούθησες επειδή τη δημοσίευσε κάποια διάσημη ηθοποιός. Από το σούπερ τρόφιμο που δεν σου κάνει καμία διαφορά. Από τη βιταμίνη που παίρνεις χωρίς να ξέρεις αν την απορροφάς.

Σημαίνει επίσης να γνωρίζεις ότι το DNA σου καθορίζει πολλά αλλά όχι τα πάντα. Οι συνήθειες, το άγχος, ο ύπνος, η άσκηση παίζουν τον δικό τους ρόλο. Η γενετική δίνει το υπόβαθρο. Οι επιλογές σου φτιάχνουν την εικόνα.

Από πού ξεκινάς

Το ωραίο με αυτή τη νέα προσέγγιση είναι ότι δεν χρειάζεται να γίνεις ερευνητής ή γενετιστής. Λίγα απλά βήματα σε φέρνουν πολύ κοντά στο δικό σου σωστό.

Αρχικά παρατήρησε το σώμα σου. Πώς νιώθεις μετά από συγκεκριμένα γεύματα; Νυστάζεις; Φουσκώνεις; Έχεις ενέργεια; Το σώμα σου μιλάει συνεχώς απλά μάθε να το ακούς.

Μην πιστεύεις κάθε «εξειδικευμένη» δίαιτα. Αν κάτι δουλεύει για όλους, κατά πάσα πιθανότητα δεν δουλεύει βαθιά για κανέναν. Οι γενικεύσεις στη διατροφή είναι ο εχθρός της εξατομίκευσης.

Σκέψου το γενετικό τεστ. Σήμερα, ένα απλό δείγμα σάλιου μπορεί να σου πει πολλά για το πώς το δικό σου σώμα διαβάζει τη διατροφή. Από την ανοχή στη λακτόζη και τη γλουτένη μέχρι τον μεταβολισμό της καφεΐνης, τη διαχείριση των υδατανθράκων και την προδιάθεση για φλεγμονή.

Τέλος, δείξε σεβασμό την παράδοση αλλά όχι τυφλά. Η μεσογειακή διατροφή είναι εξαιρετική βάση για τους περισσότερους Έλληνες επειδή αντιστοιχεί σε αυτό στο οποίο προσαρμόστηκε γενετικά ο λαός μας. Αλλά και εκεί, πάντα υπάρχουν ατομικές αποχρώσεις.

Η καλύτερη ευχή για αυτή την Παγκόσμια Ημέρα Διατροφής

Μετά από χρόνια που μας έταζαν μία τέλεια δίαιτα, μια τέλεια φόρμουλα, ένα τέλειο σούπερ τρόφιμο, η επιστήμη μας επαναφέρει σε κάτι πολύ πιο απλό και πολύ πιο βαθύ: στη μοναδικότητά μας. Η τέλεια διατροφή δεν βρίσκεται σε κάποιο βιβλίο, ούτε σε κάποιο podcast. Ούτε στη δίαιτα που ακολούθησε η γειτόνισσα και έχασε 10 κιλά. Βρίσκεται στο δικό σου σώμα, στα δικά σου γονίδια, στις δικές σου ανάγκες.

Αυτή την Παγκόσμια Ημέρα Διατροφής, η καλύτερη ευχή που μπορούμε να κάνουμε στον εαυτό μας δεν είναι να βρούμε την επόμενη δίαιτα - θαύμα. Είναι να μάθουμε τον εαυτό μας. Να σεβαστούμε αυτό που είμαστε. Και να φάμε με βάση αυτό  όχι σύμφωνα με το πως θα θέλαμε να είμαστε, ή πως μας είπαν ότι θα έπρεπε να είμαστε.

Γιατί τελικά, η πιο δυναμική διατροφή είναι αυτή που είναι γραμμένη ήδη μέσα μας. Το μόνο που χρειάζεται είναι να μάθουμε να τη διαβάζουμε.

* Η Δρ. Ιωάννα Μαρία Καραγκούνη είναι Μοριακή Βιολόγος - Διατροφογενετίστρια & Σύμβουλος Εξατομικευμένης Διατροφής

Διάβασε ακόμα: 

• Η διατροφική πυραμίδα άλλαξε: Τι σημαίνει για τα παιδιά και γιατί δεν υπάρχει «μία» σωστή για όλους
• «Φάε όλο το φαγητό σου»: Πώς η παιδική ηλικία διαμορφώνει τη σχέση μας με το φαγητό
• Γιατί «κρασάρουμε» μετά το μεσημεριανό: Η επιστήμη πίσω από την υπνηλία και πώς να τη διαχειριστείς